Гаршчок? Адной левай!

На малой радзіме маіх бацькоў, у вёсцы Гарадной, што ні чалавек – дык легенда
Пабывала на Століншчыне – падарожнічала па “краіне” свайго дзяцінства і дзяцінства маіх бацькоў. Тую вандроўку і цяпер часта ўспамінаю.
… Еду знаёмай дарогай. Паабапал яе стаяць і махаюць мне галінкамі сяброўкі-бярозкі. А вось маладзенькі сасоннік, які ўжо здалёк усміхаецца мне. Праехалі і стары дуб, ён шапнуў, што вельмі рады сустрэчы. А як я рада! Я ніколі не думала, што мне будзе так неспакойна і хвалююча, а сэрца будзе трымцець, ірвацца з грудзей і ціхенька ныць. Мяне напаўняе шчасце. Нарэшце – прывітанне, Гарадная!
Як я люблю гэту вёску! Асабліва яе лясы, дзе шмат розных ягад і грыбоў, якія мы збіралі разам з дзядулем. Ён у мяне сапраўдны паляўнічы і добра ведае лес. Менавіта мой дзядуля Адам Аляксеевіч прывіваў мне любоў да прыроды, да ўсяго жывога… Але самым галоўным багаццем вёскі, безумоўна, з’яўляюцца яе жыхары. Гэтыя людзі захавалі і развіваюць адзін з відаў народных промыслаў – ганчарства.
Па легендзе сяліліся тут з-за велізарных запасаў гліны. Калісьці гэтая вёска мела статус горада і магдэбурскае права. І адзіная – з гербам: выявай лася на зялёным фоне. Людзі не былі прыгоннымі, карысталіся пэўнымі вольнасцямі, не плацілі падаткі і самі выбіралі войта. У густанаселенай, але беднай ворнымі землямі Гарадной у 1920-я гады налічвалася рэкордная колькасць ганчароў – каля 500…
Мы высаджваемся на цэнтральнай плошчы вёскі каля Дома культуры. Менавіта тут у 2003 годзе адкрыўся Цэнтр ганчарства.
Нас сустракае Алімпіяда Дзмітрыеўна Леанавец. Жанчына, улюбёная ў сваю справу, праводзіць для наведвальнікаў экскурсіі і  многа ведае пра цуды гліны. У Цэнтры захоўваюцца фотаздымкі ганчароў славутай мясцовай дынастыі – братоў Ярмолы і Сцяпана Мірановічаў, іх сыноў. Праўнукі знакамітых майстроў цяпер таксама вучацца ганчарнаму рамяству.
Мяне ўразілі гісторыі аб людзях-легендах: Мацвей Пячонка рабіў гаршкі адной левай рукой і перамагаў на конкурсах. Аўраам Басавец у 2003 годзе атрымаў грант Прэзідэнта краіны за адра-джэнне народных традыцый. Арсен Шэлест – лепшы ганчар краіны 2005 года. Я даведалася, што майстар сам здабываў гліну ў кар’еры, які размешчаны недалёка ад вёскі, і самай прыдатнай для гаршкоў лічыў шэрую, якая залягае на глыбіні 5-10 метраў.
Між іншым, Цэнтр ганчарства з’яўляецца адначасова і майстэрняй, і музеем. У куце аднаго з пакояў – сапраўдны ткацкі станок, на якім дзяўчынкі ткуць посцілкі на падлогу. А ў цэнтры другога – на пірамідальнай падстаўцы выстаўлены колішнія гліняныя вырабы. На пачэсным месцы, упрыгожаным зверху старадаўнім ручніком, захоўваецца самы паважаны па ўзросце 300-гадовы гаршчок-“паляк”.
У пачатку мінулага стагоддзя было ў Гарадной каля трох соцень ганчароў. Цэлымі сем’ямі займаліся ганчарскай справай, бацька перадаваў майстэрства сыну, і, дзякуючы продажу гліняных вырабаў, людзі жылі. Ужо ў пачатку ХIХ стагоддзя белагліняную гараднянскую кераміку вывозілі на звычайных вазах у Варшаву, Вільню, Кіеў, Мінск. Гараднянцы прадавалі свае вырабы і ва Украіне, пераважна на Ровеншчыне, і забяспечвалі імі практычна ўсё Прыпяцкае Палессе.
Яшчэ Алімпіяда Дзмітрыеўна расказала нам, што ў былыя часы майстры развозілі свае вырабы па вёсках самі і не звярталіся да паслуг пасрэднікаў. На воз ці сані асаблівым чынам змяшчалі да тысячы разнастайных вырабаў, іх упакоўвалі ў салому ці сена. Ніводны гаршчок на такім велізарным возе на палескім бездарожжы ніколі не разбіваўся.
Не разбіваюцца яны і зараз – у багажніках машын. Раней, калі хлопец не ўмеў рабіць гаршкі, за яго мясцовая дзяўчына замуж не ішла, тады ён вымушаны быў вучыцца гэтай справе. Алімпіяда Дзмітрыеўна дакладна ведае гісторыю і ганчарства, і Гарадной, таму так цікава слухаць яе аповяд.
Гаршкі адрозніваюцца адзін ад аднаго сваімі памерамі: “паляк” змяшчаў больш як пуд зерня, а “мамзэль” – усяго адзін кілаграм. Прычым, у залежнасці ад велічыні, посуд меў свае адметныя назвы: 2 л – “паўзлівач” і “семак”, 3 л –
“злівач”, 6-8 л – “пададзінец”.  Высвятляецца, што тое, чаму дзіўлюся, добра вядома маім сельскім равеснікам, бо ганчарная справа жыве ў Гарадной. Гэтую старадаўнюю традыцыю адраджаюць школьнікі – на базе Цэнтра ганчарства дзейнічае гурток. Тут увогуле шматлюдна. Цэнтр наведваюць школьнікі з усёй рэспублікі і замежныя госці. Пабывалі на экскурсіі ў Алімпіяды Дзмітрыеўны жыхары Швецыі, Англіі, Германіі, Польшчы. Рэгулярна праходзяць міжнародныя ганчарныя пленэры. Вырашаецца пытанне аб наданні ганчарнаму цэнтру статусу Нацыянальнага…
Пасля экскурсіі мы яшчэ доўга размаўлялі з Алімпіядай Дзмітрыеўнай, а потым яна падарыла мне некалькі гліняных гаршчочкаў і параіла смажыць у іх бульбачку.
Дамоў я вярталася радасная і шчаслівая ад сустрэчы з “краінай” свайго дзяцінства, махала на развітанне тым бярозкам і сасонніку, што сустракалі мяне. Я паабяцала ім: абавязкова прыеду яшчэ.
Дар’я НІКАНЧУК,
выпускніца СШ №1
г. Жабінкі.